Jeżeli kredytobiorca nie skorzystał z sankcji kredytu darmowego w terminie przewidzianym w art. 45 ust. 5 ustawy o kredycie konsumenckim, nadal ma możliwość dochodzenia swoich praw. Podstawę do działania stanowi wówczas art. 385¹ Kodeksu cywilnego (k.c.), który dotyczy niedozwolonych postanowień umownych (klauzul abuzywnych).
Zgodnie z art. 385¹ § 1 k.c.:
- Postanowienia nieuzgodnione indywidualnie z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają jego interesy, są niewiążące.
- Wyjątek stanowią postanowienia określające główne świadczenia stron (np. cena, wynagrodzenie), o ile zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
Niedozwolone postanowienia umowne – klauzule abuzywne
Czym są klauzule niedozwolone?
Klauzule niedozwolone to takie postanowienia umowne, które:
- zostały narzucone konsumentowi bez możliwości ich negocjacji,
- kształtują jego prawa w sposób jednostronny,
- naruszają równowagę kontraktową między konsumentem a przedsiębiorcą,
- są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy konsumenta.
Przykłady klauzul niedozwolonych w umowach kredytowych
- Zmienne oprocentowanie: Klauzule, które umożliwiają kredytodawcy jednostronne ustalanie wysokości oprocentowania kredytu bez precyzyjnego wskazania kryteriów jego zmiany.
- Ukryte koszty: Postanowienia, które przewidują dodatkowe opłaty, prowizje lub inne świadczenia, o których konsument nie został jasno poinformowany przed zawarciem umowy.
- Nadmierne kary umowne: Klauzule przewidujące wysokie sankcje za opóźnienia w spłacie lub naruszenia warunków umowy, które są nieproporcjonalne do rzeczywistej szkody kredytodawcy.
Skutki wykrycia klauzul abuzywnych w umowie kredytowej
Brak związania konsumenta klauzulą abuzywną
Zgodnie z art. 385¹ § 1 k.c., klauzule niedozwolone nie wiążą konsumenta od początku, co oznacza, że są one traktowane tak, jakby nigdy nie zostały wprowadzone do umowy.
Obowiązywanie umowy w pozostałym zakresie
Jeżeli z umowy kredytowej usunięte zostaną niedozwolone postanowienia, pozostała jej część pozostaje w mocy, o ile:
- umowa może być nadal wykonywana bez tych postanowień,
- usunięcie klauzul nie zmienia charakteru głównego przedmiotu umowy.
Nieważność umowy w przypadku nieuczciwych klauzul dotyczących świadczeń głównych
Jeśli klauzule abuzywne dotyczą świadczeń głównych (np. zmiennego oprocentowania), ich wykreślenie może prowadzić do nieważności umowy w całości. W takim przypadku strony powinny się rozliczyć na zasadzie wzajemnego zwrotu świadczeń.
Stanowisko TSUE w sprawie klauzul niedozwolonych
Wyrok TSUE z 3 października 2019 r.
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) w wyroku z 3.10.2019 r. (sprawa C-260/18) wyjaśnił, że:
- Jeżeli usunięcie nieuczciwego warunku umowy powoduje, że umowa nie może być dalej wykonywana zgodnie z pierwotnym zamiarem stron, sąd krajowy może stwierdzić jej nieważność.
- Decyzja o nieważności umowy powinna uwzględniać interes konsumenta, który musi być świadomy konsekwencji prawnych takiego rozwiązania.
Usunięcie klauzul a nieważność umowy
W przypadku klauzul abuzywnych dotyczących zmiennego oprocentowania ich usunięcie często prowadzi do nieważności umowy, ponieważ zmienia to charakter głównego świadczenia, jakim jest koszt kredytu.
Nieważność umowy a rozliczenie stron
W przypadku stwierdzenia nieważności umowy kredytowej z powodu klauzul niedozwolonych strony rozliczają się na zasadzie wzajemnego zwrotu świadczeń. Oznacza to, że:
- Kredytodawca zwraca kredytobiorcy wszystkie uiszczone przez niego kwoty (raty kapitałowe, odsetkowe, prowizje itp.).
- Kredytobiorca zwraca kredytodawcy wyłącznie kwotę wypłaconego kapitału kredytu.
Przykład rozliczenia
- Kwota kredytu: 100 000 zł
- Suma spłaconych rat: 120 000 zł (w tym 40 000 zł odsetek)
- Rozliczenie:
- Bank zwraca kredytobiorcy 20 000 zł (nadpłacone odsetki).
- Kredytobiorca nie ma dalszych zobowiązań wobec banku.
Przedawnienie roszczeń dotyczących klauzul abuzywnych
Okres przedawnienia
Zgodnie z art. 118 k.c., roszczenia konsumenta wobec kredytodawcy przedawniają się:
- po 6 latach – dla roszczeń powstałych po 9 lipca 2018 r.,
- po 10 latach – dla roszczeń powstałych przed tą datą.
Początek biegu przedawnienia
Bieg przedawnienia rozpoczyna się w momencie, gdy konsument dowiedział się o nieuczciwym charakterze postanowień umownych. W praktyce może to być:
- dzień otrzymania odpowiedzi na reklamację,
- dzień złożenia pozwu,
- dzień uzyskania opinii prawnej.
Podobieństwa i różnice między sankcją kredytu darmowego a klauzulami niedozwolonymi
| Kryterium | Sankcja kredytu darmowego | Klauzule niedozwolone |
|---|---|---|
| Podstawa prawna | Art. 45 u.k.k. | Art. 385¹ k.c. |
| Skutek | Kredyt „darmowy” – konsument spłaca tylko kapitał | Nieważność klauzul, ewentualnie całej umowy |
| Zakres zastosowania | Kredyty konsumenckie | Każda umowa konsumencka |
| Termin na dochodzenie roszczeń | 1 rok od wykonania umowy | 6 lub 10 lat od momentu wykrycia klauzuli |
| Rozliczenie stron | Zwrot kosztów okołokredytowych | Zwrot pełnych świadczeń obu stron |
Podsumowanie
Sankcja kredytu darmowego oraz ochrona przed klauzulami niedozwolonymi to dwa różne, ale komplementarne mechanizmy ochrony konsumentów. Sankcja kredytu darmowego dotyczy wyłącznie kredytów konsumenckich i ma zastosowanie w określonym terminie. Natomiast art. 385¹ k.c. daje konsumentom szersze możliwości, pozwalając na dochodzenie swoich praw także po upływie tego terminu.
W obu przypadkach celem regulacji jest ochrona konsumenta przed nieuczciwymi praktykami przedsiębiorców oraz zapewnienie równowagi w stosunkach umownych. Dzięki tym narzędziom konsument ma szansę na odzyskanie nadpłaconych kwot i wyeliminowanie nieuczciwych postanowień z umów, które zawarł.
